Balice

Balice - to bodaj najbardziej znana w świecie nazwa wsi w gminie Zabierzów, choć bardziej kojarzona z Krakowem z uwagi na Międzynarodowy Port Lotniczy im. Jana Pawła II Kraków - Balice. Pierwotnie było to prywatne lotnisko książąt Radziwiłłów, które w latach 50. XX w. przekształcono w wojskowe, a następnie w latach 60. w części przeznaczono na cele cywilne. Stopniowo powiększane i w 1995 r. rozbudowane o terminal pasażerski stało się drugim co do wielkości po warszawskim Okęciu portem lotniczym w Polsce, spełniającym funkcje lotniska zapasowego kraju. Lecz Balice to nie tylko lotnisko. Wszak wieś ta może poszczycić się średniowieczną metryką, sięgającą 1229 r. Stąd wywodzi się gałąź Toporów - Baliccy, którzy od późniejszej siedziby w Ossolinie k. Sandomierza przyjęli nazwisko Ossolińskich. „De Balicze” zaczął się pisać Seweryn Boner - żupnik, burgrabia i wielkorządca krakowski, nadworny bankier Zygmunta Starego, starosta oświęcimski, biecki, zatorski, rabsztyński i czchowski, jeden z pierwszych przedstawicieli wpływowego rodu krakowskich kupców i bankierów, nobilitowanego ok. 1514 r. Boner, posiadłszy Balice w 1515 r. rozbudował drewniany, acz na kamienno-ceglanych piwnicach, dawny modrzewiowy dwór nadając mu charakter włoskiej willi, a także założył w jego otoczeniu ogrody i winnice. Jego dzieło kontynuowali syn Jan (zm. 1562), znany przywódca małopolskich kalwinów, następnie Jan Firlej (zm. 1574) marszałek wielki koronny, któremu w wianie wniosła Balice Zofia Bonerówna (siostra Jana) oraz ich syn Mikołaj (zm. 1601) wojewoda krakowski. Balice przeżywały wówczas swój „złoty wiek”. A że w XVI w. wjeżdżało się do Krakowa od strony Balic, każdy co znaczniejszy gość nie mógł ominąć tej iście królewskiej rezydencji, witany przez jej utytułowanych gospodarzy [M. Kwaśnik, 2005]. Zatrzymywały się tu przed uroczystościami ślubnymi przyszłe królowe -

w 1543 r. pierwsza żona Zygmunta Augusta arcyksiężniczka Elżbieta Rakuszanka, podobnie w 1553 r. trzecia żona króla, a siostra Elżbiety - Katarzyna; stąd wyruszały do Krakowa w ślubnych orszakach przyszłe małżonki Zygmunta III Wazy - w 1592 r. Anna Austriaczka i w 1605 r. jej siostra Konstancja. W 1574 r. dwukrotnie gościł w Balicach król Henryk Walezy, w tym tuż przed koronacją, a w 1596 r. poseł papieża Klemensa VIII kardynał Enrico Gaetano, który prowadził rozmowy w sprawie sformowania ligi chrześcijańskiej przeciwko Turkom. W XVII w. następuje kres świetności balickiej rezydencji pogłębiony zniszczeniami dokonanymi przez Szwedów podczas „potopu” w 1655 r. Z końcem XVII w. Jan Szembek, kolejny dziedzic Balic dokonuje wyburzenia starego pałacu wznosząc na jego zrębach nowy, murowany, który jednak szybko zniszczał. Restaurowany przez kolejnych właścicieli Darowskich, Sołtyków, Homolacsów, pałac ostatecznie swą obecną formę zyskał w latach 1887-94, w wyniku gruntownej przebudowy przeprowadzonej wg projektu Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla na polecenie Dominika księcia Radziwiłla. Po wojnie znacjonalizowane dobra Radziwiłłów zostały przekazane UJ, a następnie utworzonemu w 1950 r. Instytutowi Zootechniki, który w latach 1977 - 87 przeprowadził kompleksową restaurację całości rezydencjonalnego założenia, urządzając w nim centrum konferencyjno - bankietowe. Na ile balicki pałac odzyskał więcej niż dawną świetność może świadczyć fakt, że 27 I 2005 r. odbyło się w nim spotkanie prezydentów i innych najwyższych przedstawicieli 30 państw uczestniczących w obchodach 60-lecia wyzwolenia niemiecko-nazistowskiego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Pałac otacza rozległy park krajobrazowy o zróżnicowanym, liczącym około 600 gatunków drzewostanie, w części nawiązujący do dawnego założenia typu włoskiego.